وضعیت تحقق درآمدهای پیش‌بینی شده گمرک ایران در ارتباط با اجرای این پروژه در مقایسه با سال قبل با افزایش ۵۷٫۶۹ درصدی همراه بوده است. این رشد در حالی است که در ۱۱ ماه سال جاری با کاهش ۲۳درصدی در ارزش کالاهای وارداتی روبه‌رو بوده‌ایم.

به‌جرات می‌توان تاریخ فعالیت گمرک جمهوری اسلام ایران را به دو بخش قبل از «پنجره واحد» و بعد از «پنجره واحد» تقسیم کرد. پنجره واحد تجارت فرامرزی، یکی از گام‌های مثبتی است که به تجار و سرمایه‌گذاران این امکان را می‌دهد که اطلاعات لازم را در قالب استاندارد به یک واحد ارائه و تمام مجوزها و مواد قانونی مرتبط با فعالیتشان را در همان محل دریافت کنند.

به گزارش روزنامه دنیای خودرو، پنجره واحد جزئی از برنامه تسهیل تجارت خارجی محسوب می‌شود و تمرکز اصلی تسهیل تجارت خارجی بر این نقطه است که چگونه فرآیندها و کنترل‌های حاکم بر جابه‌جایی کالا در مرزها یعنی ورود و خروج کالا، می‌تواند هزینه‌هایی را که احیانا بر تجار تحمیل می‌شود،کاهش دهد.

از سوی دیگر، تاثیر حداکثری بر کنترل‌های ایمنی ورود کالا که به موجب قانون تعیین شده است، بر جای بگذارد. از دیگر مزایای پنجره واحد تجارت فرامرزی، می‌توان به کاهش هزینه‌ها از طریق کاهش تاخیر در اخذ مجوزها، تسریع در ترخیص کالاها و فراهم آوردن امکان توضیح قوانین به علت قابل پیش‌بینی شدن تقاضا برای واردات و صادرات، اشاره کرد.

پنجره واحد تجارت فرامرزی  اتفاق مثبتی است اما موضوعی که باید مورد توجه متولیان این امر به ویژه گمرک کشور که متولی اصلی اجرای چنین طرحی است قرار گیرد، این است که باید زیرساخت‌های لازم برای انجام بهینه و مطلوب این طرح فراهم شود. با تمام این تفاسیر «پنجره واحد فرامرزی» تاثیرات فوق‌العاده‌ای بر روند فعالیت گمرک داشته است که در ادامه به بررسی آن‌ها می‌پردازیم.

شرایط فعالیت امروز گمرک

گمرک جمهوری اسلامی ایران در حالی فعالیت می‌کند که تعدد قوانین حاکم بر امور گمرکی نزدیک به ۴۰ قانون است. این در حالی است که این سازمان از ۱۵ کنوانسیون، ۱۲ رویه گمرکی (در حالی که در دنیا دارای ۴ رویه هستیم)، ۳۳ نوع عوارض دریافتی، ۲۲ سازمان مجوزدهنده، ۲۰ سازمان همجوار و ۴۱ نوع معافیت بهره می‌برد.

وضعیت قبل از اجرای «پنجره واحد»

پیش از اجرای سیاست «پنجره واحد گمرکی»، عملیات واردات و صادرات کالا با مشکلات زیادی روبه‌رو بود. از مهم‌ترین این مشکلات می‌توان به اسناد کاغذی قابل جعل و خلاف واقع، غیر شفاف بودن اسناد و گواهى مبدا کالاهاى وارداتى، تغییر کارکرد بازارچه‌هاى مرزى به مبادى اصلی ورود کالا، نبود ارتباط بانکى و کنترل مالی، عدم دسترسى به صاحب کالا، نبود امکان رصد تخلفات کارت‌های بازرگانی و عدم امکان تبادل اسناد تجاری اشاره کرد.

با صدور پروانه سبز گمرکی به صورت کاغذی که به‌عنوان اسناد مثبت گمرکی برای محموله‌های قاچاق به دفعات مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت و به دستگاه‌های نظارتی ارائه می‌شد، گزارش‌های متعددی دال بر تکثیر، سرقت پروانه، سوءاستفاده و جعل اسناد وجود داشت.

همچنین این رویه موجب عدم امکان کنترل مکانیزه بدهی‌ها و تعهداتی نظیر بدهی ماده ۷ که منجر به وجود مطالبات معوق منتهی به سال ۱۳۹۲ بالغ بر هزار و ۲۰۹ میلیارد تومان شده بود، می‌شد. از سوی دیگر، به دلیل فقدان نظارت مکانیزه، بدهی معوق شرکت‌های بیمه‌گر به گمرک به رقمی بالغ بر یک‌هزار و ۵۰۰ میلیارد ریال رسیده بود.

سامانه جامع گمرکى

سامانه جامع گمرکى در اصل هسته مرکزى پنجره واحد تجارت فرامرزى و دارای دو بخش لجستیک و مالی است. تشریفات گمرکى و عملیات کارشناسى پردازش اسناد گمرکى به شکلی یک‌پارچه در سامانه جامع گمرکى مدیریت می‌شود. ارزش‌گذاری و کنترل تعرفه، مطابقت اسناد، تحلیل زمان‌سنجی، تعیین مسیر و … توسط سامانه جامع در مرکز پنجره واحد اداره می‌شود. از هسته‌های اصلی آن می‌توان به پنجره واحد تجارت فرامرزى (Single Window)، هسته بانکى (Bank Core)، پوسته امنیتى (Firewall & Security Core) و سامانه مجوزها (Bita) اشاره کرد.

پنجره واحد تجارت فرامرزى

(Single Window): پنجره واحد مجموعه‌ای از ماژول‌های ارتباطی بین گمرک و سایر سازمان‌های ذی‌مدخل در حوزه تجارت است که خدمات را از یک بستر متمرکز با مرکزیت هسته (سامانه جامع گمرکی) به ذی‌نفع عرضه و کلیه مجوزها و محتوای تجاری را بر یک بستر واحد با سازمان‌ها تبادل و اشتراک‌گذاری می‌کند.

هسته بانکى (Bank Core): این بخش وظیفه برخط‌سازی و شفاف کردن عملیات مالی بین بانک و گمرک را بر عهده دارد و موجب تبادل مالی آنلاین می‌شود.

پوسته امنیتى (Firewall & Security Core): شامل فایروال‌ها و دیواره‌های محافظت از سامانه است.

سامانه مجوزها (Bita): این سامانه بستری برای وصول و کنترل مجوزهای صادرشده در فرآیند تجارت خارجی است. بنابر تجربیات اجرای موفق پنجره واحد در کشورهای مختلف، سامانه تبادل مجوزها روی هسته مرکزی پنجره واحد لینک و تحت نظارت گمرک است تا بروکراسی فرآیند اخذ مجوز کوتاه و تحت‌نظارت باشد.

رشد درآمدهای گمرک

در حالی که تا پیش از اجرای طرح «پنجره واحد گمرکی» ارسال قبض انبار کاغذی ۴ تا ۱۰ روز بعد از تخلیه کالا انجام می‌شد، امروز این عملیات قبل از تخلیه کالا صورت می‌گیرد. در همین راستا، گزارش وضعیت تحقق درآمدهای پیش‌بینی شده گمرک ایران در ارتباط با اجرای این پروژه در مقایسه با سال قبل با افزایش ۵۷٫۶۹ درصدی همراه بوده است. این در حالی است که در ۱۱ ماه سال جاری با کاهش ۲۳درصدی در ارزش کالاهای وارداتی روبه‌رو بوده‌ایم.

ارتقای رتبه ایران در کشف مواد مخدر

بر اساس آخرین گزارش منتشره توسط دفتر مقابله با موادمخدر و جرم سازمان ملل متحد، گمرک ایران بیشترین کشفیات مربوط به موادمخدر، روان‌گردان و انواع پیش‌سازهای صنعتی را پس از کشورهای استرالیا، نیوزلند و پاکستان و با کسب رتبه چهارم به خود اختصاص داده است. گفتنی است میزان کشفیات موادمخدر در سال‌های ۱۳۹۱، ۱۳۹۲، ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ به ترتیب ۱۵۳ تن، ۱۸،۲۰۲ تن، ۱۴۸،۴۲۲ تن و ۲۸۹،۱۰۷ تن بوده که خود گواه محکمی برای این مدعاست.

ارتقای رتبه کارایی فرآیند گمرکی

طبق آخرین آمار «کارایی فرآیند گمرکی» که توسط بانک جهانی در سال ۲۰۱۶ اعلام شد، گمرک جمهوری اسلامی ایران با بهبود ۲۳ رتبه‌ای در مقایسه با سال ۲۰۱۴، در رتبه ۱۱۰ کشورهای دنیا قرار گرفت. البته این سازمان در سال ۲۰۰۷، رتبه ۶۳ دنیا را در اختیار داشته است.